Rumların dini nedir ?

Mert

Yeni Üye
Rumların Dini Nedir? Ortodoksluk, Tarih ve Günümüz Rum Kimliği Üzerine Ayrıntılı Bir Bakış

Rumlar denince benim aklıma ilk olarak İstanbul'un eski semtleri, Fener sokakları, Bozcaada ve Gökçeada'daki kiliseler, Yunanistan'daki küçük köy kiliseleri ve Paskalya gecelerinde yakılan mumlar geliyor. Fakat “Rumların dini nedir?” sorusu aslında “Rumlar hangi dine inanır?” sorusundan çok daha geniş bir mesele. Çünkü burada din ile etnik kimlik, tarih, imparatorluk mirası, dil, aile ve hatta mutfak kültürü birbirine oldukça fazla karışıyor.

En kısa cevap şu: Rumların tarihsel olarak büyük çoğunluğu Hristiyanlığın Doğu Ortodoks geleneğine bağlıdır. Ancak “Rum” kelimesinin tarih boyunca farklı anlamlar taşıdığını ve bugün bütün Rumları tek tip, aynı derecede dindar veya aynı kültürel özelliklere sahip bir topluluk gibi düşünmenin doğru olmadığını özellikle belirtmek gerekiyor.

Peki bu Ortodoksluk nereden geliyor? İstanbul'la bağlantısı ne? Rumlar neden Ortodoks olarak biliniyor? Yunanistan'daki Rum kimliği ile İstanbul Rumlarının kimliği aynı mı? Günümüzde din hâlâ bu kadar önemli mi? Bence asıl ilginç taraflar bu soruların içinde.

“Rum” Kelimesi Öncelikle Ne Anlama Geliyor?

“Rum” kelimesinin kökeni Roma'ya dayanıyor. Arapça ve Farsça kullanımda “Rum” veya “Rûm”, Doğu Roma yani Bizans İmparatorluğu'nun halklarını ifade etmek için kullanılmıştı. Osmanlı döneminde ise özellikle Rum Ortodoks toplulukları için “Rum milleti” kavramı kullanıldı.

Burada önemli bir ayrıntı var: Rum kelimesini doğrudan “Yunan” kelimesiyle eşitlemek tarihsel açıdan her zaman doğru değil. Bizans İmparatorluğu kendisini Roma İmparatorluğu'nun devamı olarak görüyordu. İmparatorluğun özellikle doğu kesimlerinde Yunanca son derece önemliydi ve Hristiyanlıkla birlikte Yunan dili, teolojisi ve felsefesi çok güçlü bir kültürel alan oluşturdu.

Bu nedenle bugün “Rum” dediğimiz toplulukların tarihsel arka planında Roma, Bizans, Helenistik kültür ve Ortodoks Hristiyanlık aynı anda bulunuyor.

İstanbul açısından bakıldığında bu konu daha da ilginç. Çünkü bugün Fener'de bulunan Ekümenik Patrikhane, Konstantinopolis'in binlerce yıllık Hristiyanlık tarihinin devamını temsil eden önemli kurumlardan biri olarak görülüyor. Patrikhane'nin kendi tarih anlatımında Konstantinopolis Kilisesi'nin Bizans döneminde Ortodoks dünyasının merkezlerinden biri hâline geldiği ve Slav dünyasına yönelik misyon faaliyetlerinde önemli rol oynadığı belirtiliyor. Οικουμενικό Πατριαρχείο -

Rumların Temel Dini: Doğu Ortodoks Hristiyanlığı

Rumların tarihsel olarak bağlı olduğu temel mezhep Doğu Ortodoks Hristiyanlığıdır.

Burada “Ortodoks” kelimesini yalnızca “Katolik olmayan Hristiyan” şeklinde düşünmemek gerekir. Ortodoks Hristiyanlık, kendi teolojisi, ibadet biçimleri, kilise düzeni, aziz kültürü, ikonaları, ayinleri ve tarihsel gelenekleri bulunan bağımsız bir Hristiyanlık geleneğidir.

Ortodoks inancının merkezinde Hristiyanlığın temel öğretileri bulunur: İsa Mesih, Teslis, diriliş, vaftiz, kutsal ayinler ve İncil. Ancak Ortodoks ibadetinin görünüşü Katolik veya Protestan geleneklerden oldukça farklı olabilir.

Örneğin bir Rum Ortodoks kilisesine girdiğinizde ikonalar, tütsü, mumlar, ilahiler ve uzun ayinler hemen dikkat çeker. İkonalar yalnızca dekorasyon değildir; Ortodoks geleneğinde dini hafızanın ve kutsallığın önemli unsurlarıdır.

Bu nedenle Rum Ortodoks kültüründe dini hayatı anlamanın yolu yalnızca “İnsanlar Tanrı'ya inanıyor mu?” sorusundan geçmez. Aileden kalan bir ikon, büyükannenin Paskalya geleneği, çocuğun vaftizi veya bir azizin yortu günü de kimliğin parçası olabilir.

Bizans ve Konstantinopolis: Ortodoksluğun Şekillenmesinde Büyük Dönüm Noktası

Rumların Ortodoks kimliğini anlamak için Bizans dönemini atlamak mümkün değil.

Konstantinopolis, yüzyıllar boyunca Doğu Hristiyanlığının en önemli merkezlerinden biri oldu. Hristiyanlığın ilk dönemlerinde Yunan dili zaten son derece önemliydi. Yeni Ahit metinlerinin büyük bölümü Koine Yunancası ile yazılmıştı. Dolayısıyla Yunanca ile Hristiyanlık arasında çok erken dönemlerden itibaren güçlü bir ilişki oluştu.

İmparator Konstantin'in ardından Konstantinopolis'in yükselmesiyle birlikte şehir yalnızca siyasi bir başkent değil, aynı zamanda dini ve entelektüel merkez hâline geldi.

Ortodoks geleneğinin oluşumunda ekümenik konsillerin de büyük önemi var. İznik, Konstantinopolis, Efes ve Kadıköy gibi konsillerde Hristiyan inancının temel meseleleri tartışıldı. Bugün Ortodoks teolojisinin önemli bölümü bu tarihsel tartışmaların mirasını taşıyor.

1054 yılında Roma ile Konstantinopolis arasındaki bölünme sembolik olarak “Büyük Ayrılık” şeklinde anılır. Ancak burada da basit bir “1054'te bir anda iki din ortaya çıktı” anlatımı fazla yüzeysel kalır. Ayrılık; papalık otoritesi, teolojik farklılıklar, siyasi rekabet ve kültürel ayrışmaların uzun birikiminin sonucuydu. Pew Research Center

Bu tarihsel miras, Rumların dini kimliğinin neden yalnızca bireysel inançtan ibaret olmadığını anlamamıza yardımcı oluyor.

Osmanlı Döneminde Rum Ortodoks Kimliği

1453'te Konstantinopolis'in Osmanlı yönetimine girmesiyle siyasi düzen değişti fakat Rum Ortodoks topluluğunun dini kurumsal yapısı tamamen ortadan kalkmadı.

Osmanlı'daki millet sistemi içerisinde Rum Ortodoks topluluklarının dini hayatında İstanbul Rum Patrikhanesi önemli bir konum kazandı. Patrikhane, yalnızca ibadetle ilgili bir kurum olmaktan çıkıp eğitim, aile hayatı, cemaat ilişkileri ve toplumsal düzen açısından da etkili bir aktör hâline geldi.

Bu nokta bence çok önemli: Bir topluluk için dini kurum, devletin modern anlamdaki sosyal kurumlarının bulunmadığı dönemlerde okul, sosyal yardım merkezi, kültürel merkez ve kimlik taşıyıcısı görevlerini de üstlenebiliyor.

Dolayısıyla Ortodoksluk, Rum toplumunda sadece “hangi dine inanıyorsun?” sorusunun cevabı değildi. Aynı zamanda “hangi topluluğa aitsin?”, “ailenin gelenekleri neler?” ve “hangi tarihi mirası taşıyorsun?” sorularıyla da bağlantılıydı.

Yunanistan'da Rumların Dini ve Ulusal Kimlik

Modern Yunanistan açısından bakıldığında Ortodoksluk ile ulusal kimlik arasındaki bağ daha da belirginleşti.

Pew Research Center'ın Orta ve Doğu Avrupa araştırmasında Yunanistan'daki yetişkinlerin %76'sı Ortodoks olmayı “gerçekten Yunan” olmanın önemli bir parçası olarak değerlendirmişti. Aynı araştırma, dini kimlik ile dini pratik arasında her zaman birebir ilişki olmadığını da gösteriyor. Pew Research Center+1

Buradan çok ilginç bir sonuç çıkıyor: Bir insan kendisini Ortodoks olarak tanımlayabilir ama düzenli olarak kiliseye gitmeyebilir.

Bu durum aslında yalnızca Yunanistan'a özgü değil. Dünyanın birçok yerinde insanlar dini kimliklerini aynı zamanda aile ve kültür kimliği olarak taşıyor.

Örneğin bir Yunan ailesinde Paskalya'nın kutlanması, vaftiz, cenaze törenleri veya aziz günleri kişinin günlük ibadet düzeyinden bağımsız olarak önemli olabilir.

Pew araştırmaları da Orta ve Doğu Avrupa'daki Ortodoks nüfuslarda “inanmak ve ait olmak” ile “düzenli dini pratik yapmak” arasında fark bulunduğunu ortaya koyuyor. Pew Research Center

İstanbul Rumları ile Yunanistan'daki Rumlar Aynı mı?

Burada bence en sık yapılan hata ortaya çıkıyor.

“Rumlar” tek ve homojen bir topluluk değildir.

İstanbul Rumları, Yunanistan'daki Yunan Ortodokslar, Amerika'daki Yunan kökenli Ortodokslar, Avustralya'daki Rum toplulukları veya Gökçeada ve Bozcaada'nın Rumları tarihsel olarak birbirleriyle bağlantılı olsalar da aynı sosyal deneyimi yaşamış değiller.

Özellikle İstanbul Rumlarının tarihi, Osmanlı başkentinin çok kültürlü yapısı nedeniyle farklı bir karakter taşır. Rumca konuşan, Türkçe konuşan, iki dili birden kullanan veya farklı kültürel çevrelerden gelen insanlar olmuştur.
 
Üst