Kaan
Yeni Üye
Burada kadınların empatik, erkeklerin stratejik olduğu gibi biyolojik veya değişmez bir kuraldan söz etmek elbette doğru olmaz. İnsanlar tek tip davranmaz.
Hikâyedeki Ece'nin ilişkisel yaklaşımı onun kadın olmasından değil, kişiliğinden ve piyasayı yorumlama biçiminden kaynaklanıyor. Emir'in stratejik düşünmesi de erkek olmasından değil, yıllardır geliştirdiği karar verme alışkanlığından geliyor.
Bu ayrımı özellikle vurguluyorum; çünkü finans dünyasında toplumsal roller tarih boyunca gerçekten önemli olsa da bireysel davranışları cinsiyete indirgemek bizi yanlış sonuçlara götürebilir.
Piyasa Yapıcılığın Tarihsel Tarafı: Bugünkü Emir Defteri Nereden Geldi?
Kerem birden başka bir soru soruyor:
“Maker kavramı yeni bir şey mi?”
Emir cevaplıyor:
“Hayır. Kavramın bugünkü elektronik biçimi yeni ama arkasındaki ekonomik ihtiyaç çok eski.”
Tarih boyunca ticaret yapan insanların temel sorunlarından biri aynıydı:
Bir şeyi satmak isteyen kişi ile almak isteyen kişi ne zaman karşılaşacak?
Eski pazarlarda tüccarlar bu soruna fiziksel olarak çözüm üretiyordu. Malları ellerinde bulunduruyor, fiyat teklif ediyor, alıcı bekliyorlardı.
Finans piyasalarının gelişmesiyle birlikte bu iş daha sistematik hale geldi.
Modern borsalarda emir defterleri ortaya çıktı. Elektronik işlem sistemleri geliştikçe alış ve satış emirleri saniyenin çok küçük bir bölümünde eşleşmeye başladı.
Günümüzde ise algoritmalar, yüksek frekanslı işlem sistemleri ve otomatik piyasa yapıcılık modelleri bu süreci çok daha karmaşık hale getirmiş durumda.
Özellikle kripto para piyasalarında konu daha da ilginç.
Bazı merkeziyetsiz borsalarda klasik anlamdaki emir defteri yerine otomatik piyasa yapıcı, yani Automated Market Maker (AMM) modelleri kullanılabiliyor.
Burada “market maker” kavramı, geleneksel borsadaki bekleyen limit emirlerinden farklı bir mekanizma üzerinden çalışabiliyor.
Likidite havuzları, akıllı sözleşmeler ve fiyatlandırma algoritmaları devreye giriyor.
Yani “piyasa yapıcı” kelimesinin kullanıldığı her ortamda aynı teknik mekanizmanın bulunduğunu düşünmemek gerekiyor.
Toplumsal Değişim: Eskiden “Aracı” Olanlar Şimdi Algoritma Olabilir
Ece ekrana bakıp sessizce şunu söylüyor:
“İlginç olan şu: Eskiden piyasada güven verdiği için önemli olan bazı kişiler vardı. Şimdi aynı işin bir kısmını algoritmalar yapıyor.”
Gerçekten de finans tarihine baktığımızda aracılık mekanizmasının sürekli değiştiğini görüyoruz.
Bir dönem fiziksel borsa salonları ve bağırarak emir ileten brokerlar ön plandaydı.
Daha sonra elektronik sistemler yaygınlaştı.
Bugün ise milyonlarca emir, insanlar farkına bile varmadan otomatik sistemler tarafından işlenebiliyor.
Bu dönüşüm piyasa yapıcılığın toplumsal boyutunu da değiştirdi.
Artık “piyasada kim var?” sorusunun cevabı sadece insanlardan oluşmuyor.
Fonlar, bankalar, aracı kurumlar, algoritmik işlem sistemleri ve bireysel yatırımcılar aynı ekosistemin farklı parçaları haline geldi.
Bu nedenle günümüzde piyasa yapıcılığı yalnızca “birileri alış ve satış fiyatı yazıyor” şeklinde düşünmek yetersiz kalıyor.
Likiditenin kalitesi, emir defterinin derinliği, spread, işlem hacmi ve piyasa koşulları birlikte değerlendirilmelidir.
Spread Meselesi: Maker ve Taker Arasındaki Köprü
Kerem ekrandaki iki fiyatı gösteriyor:
“100 TL alış, 100,10 TL satış.”
Emir cevaplıyor:
“Aradaki 0,10 TL spread.”
Spread, basitçe alış ve satış fiyatı arasındaki farktır.
Bir piyasada yeterli likidite varsa alış ve satış fiyatları birbirine daha yakın olabilir. Likiditenin düşük olduğu piyasalarda ise spread genişleyebilir.
Maker ve taker davranışları bu mekanizmayla doğrudan ilişkilidir.
Maker emirleri piyasada bekleyen likiditeyi oluşturabilir.
Taker emirleri ise bu likiditeyi tüketir.
Bu nedenle piyasanın sağlıklı işleyişinde ikisinin de rolü vardır.
Sadece maker olsaydı sürekli bekleyen emirler bulunabilirdi ama bunların gerçekleşmesi için karşı taraftan işlem gelmesi gerekirdi.
Sadece taker davranışı olduğunu düşünürsek de piyasada yeterli bekleyen likidite bulunmayabilirdi.
Bir bakıma piyasa, birbirini tamamlayan iki davranışın sürekli karşılaşmasıyla çalışır.
Hikâyenin En Önemli Noktası: Maker Olmak Her Zaman Daha İyi Değildir
Ece burada önemli bir itiraz getiriyor:
“İnsanlar maker olmayı daha avantajlı sanabilir. Ama bekleyen emir kullanmak her zaman daha iyi mi?”
Emir hemen cevap veriyor:
“Hayır.”
Çünkü maker olarak emir verdiğinizde daha iyi bir fiyat elde etme ihtimaliniz olabilir ama işleminiz hiç gerçekleşmeyebilir.
Diyelim ki bir hisse 100 TL'de.
Siz 99 TL'ye alış emri bıraktınız.
Fiyat hiçbir zaman 99 TL'ye gelmedi.
Hisse 110 TL'ye yükseldi.
Emriniz teknik olarak “çok iyi fiyat” bekliyordu ama işlem gerçekleşmedi.
Taker olarak 100 TL veya üzerindeki mevcut satış emirlerini alsaydınız pozisyona girmiş olacaktınız.
Bu nedenle maker-taker tercihi aslında bir karar problemidir:
Daha iyi fiyatı beklemek mi, yoksa mevcut fiyat üzerinden hemen işlem yapmak mı?
Burada tek bir doğru cevap yoktur.
Yatırımcının stratejisi, zaman ufku, likidite ihtiyacı ve piyasa koşulları belirleyici olabilir.
Bir Forum Sorusu: Siz Olsanız Hangisini Seçerdiniz?
Hikâyenin sonunda üçümüz kahvelerimizi bitiriyoruz.
Emir bilgisayarını kapatırken son kez emir defterine bakıyor.
Ece ise başka bir şey söylüyor:
“Bence insanlar maker ve taker kavramlarını öğrendiğinde sadece işlem ücretini düşünmemeli. Piyasada kendi davranışlarının nasıl bir rol oynadığını da düşünmeli.”
Kerem gülüyor.
“Yani benim 99 TL'den bekleyen emrim bile piyasanın küçük bir parçası?”
“Evet,” diyor Ece. “Sen sadece almayı beklemiyorsun. Aynı zamanda piyasaya bir fiyat teklif ediyorsun.”
İşte bence bu hikâyenin en güzel tarafı burada.
Piyasa yapıcı, genel anlamıyla emir defterine likidite sağlayan ve karşı tarafın işlemini gerçekleştirebilmesi için bekleyen emir sunan taraftır.
Piyasa alıcı, mevcut emirleri kullanarak işlem yapan ve emir defterindeki likiditeyi tüketen taraftır.
Ama bu iki kavramı anlamanın anahtarı “limit emir = maker, piyasa emri = taker” şeklinde ezber yapmak değildir.
Asıl mesele şudur:
Emriniz piyasaya likidite mi ekliyor, yoksa mevcut likiditeyi mi alıyor?
Bu soruyu sorduğunuz anda konu büyük ölçüde netleşir.
Bir de son olarak, işlem ücretleri konusunu atlamamak gerekiyor. Borsalar maker ve taker işlemleri için farklı ücret oranları uygulayabilir. Ancak oranlar platforma, işlem çiftine, kullanıcı seviyesine, ürün türüne ve kampanyalara göre değişebildiğinden güncel tarife mutlaka ilgili platformun resmi kaynaklarından kontrol edilmelidir.
Bu konuda güvenilir başlangıç noktaları arasında Nasdaq'ın yatırımcı eğitim kaynakları ve SEC'in yatırımcı eğitim kaynakları bulunuyor.
Şimdi top sizde.
Bir varlığı almak istediğinizde genellikle ne yapıyorsunuz?
“Fiyat biraz düşsün, limit emir bırakayım” diyenlerden misiniz?
Yoksa “Benim için önemli olan işlemin hemen gerçekleşmesi” diyerek mevcut fiyattan almayı mı tercih ediyorsunuz?
Ve belki daha ilginç bir soru:
Sizce piyasada daha değerli olan şey daha iyi fiyat mı, daha fazla likidite mi, yoksa doğru zamanda işlem yapabilme imkânı mı?
Forumda asıl tartışma belki de burada başlıyor.
Hikâyedeki Ece'nin ilişkisel yaklaşımı onun kadın olmasından değil, kişiliğinden ve piyasayı yorumlama biçiminden kaynaklanıyor. Emir'in stratejik düşünmesi de erkek olmasından değil, yıllardır geliştirdiği karar verme alışkanlığından geliyor.
Bu ayrımı özellikle vurguluyorum; çünkü finans dünyasında toplumsal roller tarih boyunca gerçekten önemli olsa da bireysel davranışları cinsiyete indirgemek bizi yanlış sonuçlara götürebilir.
Piyasa Yapıcılığın Tarihsel Tarafı: Bugünkü Emir Defteri Nereden Geldi?
Kerem birden başka bir soru soruyor:
“Maker kavramı yeni bir şey mi?”
Emir cevaplıyor:
“Hayır. Kavramın bugünkü elektronik biçimi yeni ama arkasındaki ekonomik ihtiyaç çok eski.”
Tarih boyunca ticaret yapan insanların temel sorunlarından biri aynıydı:
Bir şeyi satmak isteyen kişi ile almak isteyen kişi ne zaman karşılaşacak?
Eski pazarlarda tüccarlar bu soruna fiziksel olarak çözüm üretiyordu. Malları ellerinde bulunduruyor, fiyat teklif ediyor, alıcı bekliyorlardı.
Finans piyasalarının gelişmesiyle birlikte bu iş daha sistematik hale geldi.
Modern borsalarda emir defterleri ortaya çıktı. Elektronik işlem sistemleri geliştikçe alış ve satış emirleri saniyenin çok küçük bir bölümünde eşleşmeye başladı.
Günümüzde ise algoritmalar, yüksek frekanslı işlem sistemleri ve otomatik piyasa yapıcılık modelleri bu süreci çok daha karmaşık hale getirmiş durumda.
Özellikle kripto para piyasalarında konu daha da ilginç.
Bazı merkeziyetsiz borsalarda klasik anlamdaki emir defteri yerine otomatik piyasa yapıcı, yani Automated Market Maker (AMM) modelleri kullanılabiliyor.
Burada “market maker” kavramı, geleneksel borsadaki bekleyen limit emirlerinden farklı bir mekanizma üzerinden çalışabiliyor.
Likidite havuzları, akıllı sözleşmeler ve fiyatlandırma algoritmaları devreye giriyor.
Yani “piyasa yapıcı” kelimesinin kullanıldığı her ortamda aynı teknik mekanizmanın bulunduğunu düşünmemek gerekiyor.
Toplumsal Değişim: Eskiden “Aracı” Olanlar Şimdi Algoritma Olabilir
Ece ekrana bakıp sessizce şunu söylüyor:
“İlginç olan şu: Eskiden piyasada güven verdiği için önemli olan bazı kişiler vardı. Şimdi aynı işin bir kısmını algoritmalar yapıyor.”
Gerçekten de finans tarihine baktığımızda aracılık mekanizmasının sürekli değiştiğini görüyoruz.
Bir dönem fiziksel borsa salonları ve bağırarak emir ileten brokerlar ön plandaydı.
Daha sonra elektronik sistemler yaygınlaştı.
Bugün ise milyonlarca emir, insanlar farkına bile varmadan otomatik sistemler tarafından işlenebiliyor.
Bu dönüşüm piyasa yapıcılığın toplumsal boyutunu da değiştirdi.
Artık “piyasada kim var?” sorusunun cevabı sadece insanlardan oluşmuyor.
Fonlar, bankalar, aracı kurumlar, algoritmik işlem sistemleri ve bireysel yatırımcılar aynı ekosistemin farklı parçaları haline geldi.
Bu nedenle günümüzde piyasa yapıcılığı yalnızca “birileri alış ve satış fiyatı yazıyor” şeklinde düşünmek yetersiz kalıyor.
Likiditenin kalitesi, emir defterinin derinliği, spread, işlem hacmi ve piyasa koşulları birlikte değerlendirilmelidir.
Spread Meselesi: Maker ve Taker Arasındaki Köprü
Kerem ekrandaki iki fiyatı gösteriyor:
“100 TL alış, 100,10 TL satış.”
Emir cevaplıyor:
“Aradaki 0,10 TL spread.”
Spread, basitçe alış ve satış fiyatı arasındaki farktır.
Bir piyasada yeterli likidite varsa alış ve satış fiyatları birbirine daha yakın olabilir. Likiditenin düşük olduğu piyasalarda ise spread genişleyebilir.
Maker ve taker davranışları bu mekanizmayla doğrudan ilişkilidir.
Maker emirleri piyasada bekleyen likiditeyi oluşturabilir.
Taker emirleri ise bu likiditeyi tüketir.
Bu nedenle piyasanın sağlıklı işleyişinde ikisinin de rolü vardır.
Sadece maker olsaydı sürekli bekleyen emirler bulunabilirdi ama bunların gerçekleşmesi için karşı taraftan işlem gelmesi gerekirdi.
Sadece taker davranışı olduğunu düşünürsek de piyasada yeterli bekleyen likidite bulunmayabilirdi.
Bir bakıma piyasa, birbirini tamamlayan iki davranışın sürekli karşılaşmasıyla çalışır.
Hikâyenin En Önemli Noktası: Maker Olmak Her Zaman Daha İyi Değildir
Ece burada önemli bir itiraz getiriyor:
“İnsanlar maker olmayı daha avantajlı sanabilir. Ama bekleyen emir kullanmak her zaman daha iyi mi?”
Emir hemen cevap veriyor:
“Hayır.”
Çünkü maker olarak emir verdiğinizde daha iyi bir fiyat elde etme ihtimaliniz olabilir ama işleminiz hiç gerçekleşmeyebilir.
Diyelim ki bir hisse 100 TL'de.
Siz 99 TL'ye alış emri bıraktınız.
Fiyat hiçbir zaman 99 TL'ye gelmedi.
Hisse 110 TL'ye yükseldi.
Emriniz teknik olarak “çok iyi fiyat” bekliyordu ama işlem gerçekleşmedi.
Taker olarak 100 TL veya üzerindeki mevcut satış emirlerini alsaydınız pozisyona girmiş olacaktınız.
Bu nedenle maker-taker tercihi aslında bir karar problemidir:
Daha iyi fiyatı beklemek mi, yoksa mevcut fiyat üzerinden hemen işlem yapmak mı?
Burada tek bir doğru cevap yoktur.
Yatırımcının stratejisi, zaman ufku, likidite ihtiyacı ve piyasa koşulları belirleyici olabilir.
Bir Forum Sorusu: Siz Olsanız Hangisini Seçerdiniz?
Hikâyenin sonunda üçümüz kahvelerimizi bitiriyoruz.
Emir bilgisayarını kapatırken son kez emir defterine bakıyor.
Ece ise başka bir şey söylüyor:
“Bence insanlar maker ve taker kavramlarını öğrendiğinde sadece işlem ücretini düşünmemeli. Piyasada kendi davranışlarının nasıl bir rol oynadığını da düşünmeli.”
Kerem gülüyor.
“Yani benim 99 TL'den bekleyen emrim bile piyasanın küçük bir parçası?”
“Evet,” diyor Ece. “Sen sadece almayı beklemiyorsun. Aynı zamanda piyasaya bir fiyat teklif ediyorsun.”
İşte bence bu hikâyenin en güzel tarafı burada.
Piyasa yapıcı, genel anlamıyla emir defterine likidite sağlayan ve karşı tarafın işlemini gerçekleştirebilmesi için bekleyen emir sunan taraftır.
Piyasa alıcı, mevcut emirleri kullanarak işlem yapan ve emir defterindeki likiditeyi tüketen taraftır.
Ama bu iki kavramı anlamanın anahtarı “limit emir = maker, piyasa emri = taker” şeklinde ezber yapmak değildir.
Asıl mesele şudur:
Emriniz piyasaya likidite mi ekliyor, yoksa mevcut likiditeyi mi alıyor?
Bu soruyu sorduğunuz anda konu büyük ölçüde netleşir.
Bir de son olarak, işlem ücretleri konusunu atlamamak gerekiyor. Borsalar maker ve taker işlemleri için farklı ücret oranları uygulayabilir. Ancak oranlar platforma, işlem çiftine, kullanıcı seviyesine, ürün türüne ve kampanyalara göre değişebildiğinden güncel tarife mutlaka ilgili platformun resmi kaynaklarından kontrol edilmelidir.
Bu konuda güvenilir başlangıç noktaları arasında Nasdaq'ın yatırımcı eğitim kaynakları ve SEC'in yatırımcı eğitim kaynakları bulunuyor.
Şimdi top sizde.
Bir varlığı almak istediğinizde genellikle ne yapıyorsunuz?
“Fiyat biraz düşsün, limit emir bırakayım” diyenlerden misiniz?
Yoksa “Benim için önemli olan işlemin hemen gerçekleşmesi” diyerek mevcut fiyattan almayı mı tercih ediyorsunuz?
Ve belki daha ilginç bir soru:
Sizce piyasada daha değerli olan şey daha iyi fiyat mı, daha fazla likidite mi, yoksa doğru zamanda işlem yapabilme imkânı mı?
Forumda asıl tartışma belki de burada başlıyor.