Bengu
Yeni Üye
Piyasa Yapıcı Bankaları Kim Belirler? Finansal Gücün Sosyal Yüzü
Piyasa Yapıcı Bankaları Kim Belirler? Finansal Gücün Sosyal Yüzü
Bir bankanın “piyasa yapıcı” olarak seçildiğini ilk duyduğumda aklıma yalnızca teknik bir finans kavramı gelmiyor. Daha temel bir soru ortaya çıkıyor: Bir kuruma piyasada özel bir rolü yerine getirme yetkisi verildiğinde, aslında ekonomik gücün kimlerin elinde toplandığını da konuşmuş olmuyor muyuz? Çünkü piyasa yapıcılık yalnızca alış ve satış emirlerinin belirli kurallara göre verilmesinden ibaret değil. Hangi kuruluşların bu role uygun görüldüğü, hangi kurumların yüksek işlem kapasitesine sahip olduğu ve finansal sisteme kimlerin daha kolay erişebildiği, daha geniş bir toplumsal yapının parçası.
Üstelik “piyasa yapıcı bankaları kim belirler?” sorusunun tek bir cevabı yok. Türkiye’de hangi piyasa ve finansal araçtan söz ettiğimize göre yetkili kurum değişebiliyor. Borsa İstanbul’un kendi piyasalarında uygulanan piyasa yapıcılık sistemleri ile devlet iç borçlanma senetlerindeki piyasa yapıcılık sistemi aynı mekanizma üzerinden işlemiyor. Borsa İstanbul, kendi piyasalarındaki piyasa yapıcı üyeleri ve ilgili kuralları belirleyen kurumsal yapının merkezinde yer alırken, devlet iç borçlanma senetlerinde piyasa yapıcısı kuruluşların belirlenmesinde Hazine ve Maliye Bakanlığı yetkili. Borsa İstanbul da devlet iç borçlanma senetleri piyasa yapıcılığı sisteminin esasları ve piyasa yapıcısı kuruluşların Hazine ve Maliye Bakanlığı tarafından belirlendiğini açıkça belirtiyor.
Bu ayrım önemli. Çünkü “bankaları piyasa yapıcı yapan kim?” sorusunu yalnızca “devlet mi seçiyor, borsa mı?” şeklinde sormak, sistemin arkasındaki daha büyük resmi kaçırmamıza neden olabilir.
Önce Teknik Tarafı Netleştirelim: Piyasa Yapıcı Nedir?
Piyasa yapıcı, belirli finansal araçlarda düzenli şekilde alış ve satış fiyatı sunarak piyasadaki likiditenin desteklenmesine yardımcı olan üyedir. Amaç, piyasada alıcı ile satıcının karşılaşmasını kolaylaştırmak, işlem sürekliliğini artırmak ve bazı araçlarda fiyat oluşumunun daha düzenli gerçekleşmesine katkıda bulunmaktır.
Borsa İstanbul’un Vadeli İşlem ve Opsiyon Piyasası’nda belirli sözleşmeler için Piyasa Yapıcılık Programı uygulanıyor. Borsa İstanbul’un yayımladığı güncel listede farklı sözleşmeler bakımından İş Yatırım, Ak Yatırım, Garanti Yatırım, QNB Yatırım, Tacirler Yatırım, Global Menkul, Osmanlı Yatırım gibi farklı üyelerin piyasa yapıcılık görevleri üstlendiği görülüyor. Döviz opsiyonlarında ise Akbank, Türkiye Garanti Bankası ve QNB Bank gibi bankalar da piyasa yapıcı olarak listeleniyor.
Dolayısıyla burada ilk önemli nokta şu: “Piyasa yapıcı banka” ifadesi bütün piyasalar için aynı şeyi ifade etmiyor. Bazı piyasa yapıcılık faaliyetlerinde doğrudan bankalar bulunurken, bazı alanlarda yatırım kuruluşları veya aracı kurumlar öne çıkabiliyor.
Borsa İstanbul ayrıca piyasa yapıcı üyeleri ayrı bir sistem üzerinden yayımlıyor ve Pay Piyasası ile Borçlanma Araçları Piyasası gibi farklı alanlarda farklı piyasa yapıcılık düzenlemeleri bulunduğunu belirtiyor.
Peki Bir Banka Neden Piyasa Yapıcı Olabiliyor?
Burada konu toplumsal sınıf meselesine bağlanıyor.
Bir bankanın piyasa yapıcı olabilmesi için yalnızca “büyük bir banka” olması yeterli değil. Sermaye gücü, teknolojik altyapı, işlem kapasitesi, risk yönetimi, insan kaynağı, piyasa tecrübesi ve düzenleyici koşullara uyum gibi unsurlar önem taşıyor. Yani piyasa yapıcılık belirli bir kurumsal kapasite gerektiriyor.
Bu kapasite ise toplumun bütün kesimlerine eşit şekilde dağılmış bir kaynak değil.
Büyük finans kuruluşlarının sahip olduğu teknolojiye, uzman kadrolara, sermayeye ve bilgi ağlarına küçük finans kuruluşlarının veya bireysel yatırımcıların aynı ölçüde erişebilmesi mümkün olmayabilir. Böylece finans piyasalarında “rekabet” varmış gibi görünürken, rekabetin başlangıç koşulları her zaman eşit olmayabilir.
Bu durum sınıf açısından düşündürücü. Yüksek gelirli ve varlıklı kesimler finansal piyasalara doğrudan veya dolaylı olarak daha fazla erişebilirken, düşük gelirli kesimler çoğu zaman temel bankacılık hizmetlerine erişim konusunda bile daha fazla engelle karşılaşabiliyor.
Dünya Bankası’nın Global Findex araştırması finansal hizmetlere erişimde cinsiyet, gelir, istihdam, yaş ve yerleşim yeri gibi faktörler arasındaki farklılıkları izliyor. 2025 Global Findex çalışması yaklaşık 148 bin yetişkinle ve 141 ekonomide gerçekleştirilen araştırmaya dayanıyor; veriler kadınlar, gelir grupları, işgücüne katılım ve kırsal-kentsel ayrımlar üzerinden de inceleniyor.
Bu nedenle piyasa yapıcılık gibi üst düzey finansal görevleri yalnızca “finans uzmanlarının işi” olarak görmek yerine, finans sisteminin toplumdaki kaynak dağılımıyla ilişkisini de sorgulamak gerekiyor.
Kadınlar Açısından Finansal Sistem Neden Farklı Deneyimler Üretebilir?
Burada özellikle dikkatli olmak gerekiyor. Bütün kadınların finansal piyasaları aynı şekilde deneyimlediğini söylemek doğru olmaz. Eğitim düzeyi yüksek, finans sektöründe çalışan bir kadın ile düşük gelirli, kayıt dışı çalışan veya finansal hizmetlere erişimi sınırlı bir kadın aynı koşullarda değil.
Fakat sosyal yapıların etkisini tamamen göz ardı etmek de mümkün değil.
Dünya Bankası araştırmaları, kadınların finansal hizmetlere erişiminde cinsiyetin hâlâ anlamlı bir faktör olduğunu gösteriyor. Global Findex 2021 verilerine göre dünya genelinde erkeklerin yüzde 78’inin, kadınların ise yüzde 74’ünün hesabı vardı. Gelişmekte olan ekonomilerde fark daha büyüktü: erkeklerde yüzde 74, kadınlarda yüzde 68.
Daha güncel Global Findex 2025 verileri ise önemli bir ilerleme olduğunu gösteriyor. Düşük ve orta gelirli ekonomilerde 2024 itibarıyla kadınların yüzde 73’ünün finansal hesabı bulunuyor. Ancak dünya genelinde yaklaşık 700 milyon kadının hâlâ finansal hesabının olmadığı belirtiliyor.
Bu rakamları piyasa yapıcılık kavramıyla yan yana koyduğumuzda ilginç bir çelişki ortaya çıkıyor.
Finansal sistemin en üst katmanlarında çok gelişmiş piyasa mekanizmaları bulunurken, toplumun bazı kesimleri hâlâ finansal sisteme giriş kapısında bekliyor.
Kadınların bu tür yapısal etkileri deneyimleme biçimi de kişiden kişiye değişiyor. Kimi kadınlar finans sektöründe yönetici olarak karar mekanizmalarının içinde yer alırken kimi kadınlar kendi adına banka hesabı açma, krediye erişme, teminat gösterme veya finansal teknoloji kullanma gibi çok daha temel sorunlarla karşılaşabiliyor.
Dünya Bankası, kadınların finansal kapsayıcılığının önündeki engeller arasında mülkiyet ve miras haklarındaki eşitsizlikleri, teminat gereksinimlerini, teknolojiye erişim eksikliğini ve finans sektöründe karar alma pozisyonlarında kadınların yetersiz temsilini de sayıyor.
Bu nedenle “kadınlar finansla ilgilenmiyor” gibi bireysel davranışlara odaklanan açıklamalar bazen sorunun yapısal tarafını görünmez hâle getirebilir.
Erkeklerin Deneyimi de Tek Bir Kalıba Sığmıyor
Erkekler açısından da aynı özeni göstermek gerekiyor. “Erkekler finans sisteminin avantajlarından yararlanıyor” şeklindeki genelleme, düşük gelirli erkeklerin, işsiz erkeklerin, genç erkeklerin veya finansal sisteme erişimi sınırlı erkeklerin deneyimlerini görmezden gelebilir.
Ancak toplumsal normların bazı erkekleri de belirli davranışlara ittiği bir gerçek.
Örneğin erkeklerden ekonomik olarak güçlü, risk almaktan çekinmeyen ve ailesinin finansal yükünü taşıyan kişiler olmaları beklenebiliyor. Böyle bir kültürel beklenti, bazı erkekleri yüksek borçlanmaya veya finansal risk almaya yöneltebilir. Dolayısıyla toplumsal cinsiyet yalnızca kadınların yaşadığı dezavantajları açıklayan bir kavram değildir; erkeklerin ekonomik davranışlarını şekillendiren beklentileri de anlamamızı sağlar.
Burada çözüm odaklı yaklaşım özellikle değerli olabilir. Finans sektöründe çalışan erkeklerin, karar mekanizmalarında sahip oldukları konumu “kişisel başarı” olarak görmek yerine kurumlarının kapsayıcılığını geliştirmek için kullanması önemli bir adım olabilir.
Fakat bunu “erkekler çözüm üretmeli, kadınlar sorunları anlatmalı” gibi yeni bir kalıba dönüştürmek de doğru olmaz. Kadınlar da çözüm üretir, erkekler de yapısal engeller yaşayabilir. Asıl mesele bireylerin cinsiyetinden çok, karar verme gücünün nasıl dağıldığını tartışabilmek.
Piyasa Yapıcı Bankaları Kim Belirler? Finansal Gücün Sosyal Yüzü
Bir bankanın “piyasa yapıcı” olarak seçildiğini ilk duyduğumda aklıma yalnızca teknik bir finans kavramı gelmiyor. Daha temel bir soru ortaya çıkıyor: Bir kuruma piyasada özel bir rolü yerine getirme yetkisi verildiğinde, aslında ekonomik gücün kimlerin elinde toplandığını da konuşmuş olmuyor muyuz? Çünkü piyasa yapıcılık yalnızca alış ve satış emirlerinin belirli kurallara göre verilmesinden ibaret değil. Hangi kuruluşların bu role uygun görüldüğü, hangi kurumların yüksek işlem kapasitesine sahip olduğu ve finansal sisteme kimlerin daha kolay erişebildiği, daha geniş bir toplumsal yapının parçası.
Üstelik “piyasa yapıcı bankaları kim belirler?” sorusunun tek bir cevabı yok. Türkiye’de hangi piyasa ve finansal araçtan söz ettiğimize göre yetkili kurum değişebiliyor. Borsa İstanbul’un kendi piyasalarında uygulanan piyasa yapıcılık sistemleri ile devlet iç borçlanma senetlerindeki piyasa yapıcılık sistemi aynı mekanizma üzerinden işlemiyor. Borsa İstanbul, kendi piyasalarındaki piyasa yapıcı üyeleri ve ilgili kuralları belirleyen kurumsal yapının merkezinde yer alırken, devlet iç borçlanma senetlerinde piyasa yapıcısı kuruluşların belirlenmesinde Hazine ve Maliye Bakanlığı yetkili. Borsa İstanbul da devlet iç borçlanma senetleri piyasa yapıcılığı sisteminin esasları ve piyasa yapıcısı kuruluşların Hazine ve Maliye Bakanlığı tarafından belirlendiğini açıkça belirtiyor.
Bu ayrım önemli. Çünkü “bankaları piyasa yapıcı yapan kim?” sorusunu yalnızca “devlet mi seçiyor, borsa mı?” şeklinde sormak, sistemin arkasındaki daha büyük resmi kaçırmamıza neden olabilir.
Önce Teknik Tarafı Netleştirelim: Piyasa Yapıcı Nedir?
Piyasa yapıcı, belirli finansal araçlarda düzenli şekilde alış ve satış fiyatı sunarak piyasadaki likiditenin desteklenmesine yardımcı olan üyedir. Amaç, piyasada alıcı ile satıcının karşılaşmasını kolaylaştırmak, işlem sürekliliğini artırmak ve bazı araçlarda fiyat oluşumunun daha düzenli gerçekleşmesine katkıda bulunmaktır.
Borsa İstanbul’un Vadeli İşlem ve Opsiyon Piyasası’nda belirli sözleşmeler için Piyasa Yapıcılık Programı uygulanıyor. Borsa İstanbul’un yayımladığı güncel listede farklı sözleşmeler bakımından İş Yatırım, Ak Yatırım, Garanti Yatırım, QNB Yatırım, Tacirler Yatırım, Global Menkul, Osmanlı Yatırım gibi farklı üyelerin piyasa yapıcılık görevleri üstlendiği görülüyor. Döviz opsiyonlarında ise Akbank, Türkiye Garanti Bankası ve QNB Bank gibi bankalar da piyasa yapıcı olarak listeleniyor.
Dolayısıyla burada ilk önemli nokta şu: “Piyasa yapıcı banka” ifadesi bütün piyasalar için aynı şeyi ifade etmiyor. Bazı piyasa yapıcılık faaliyetlerinde doğrudan bankalar bulunurken, bazı alanlarda yatırım kuruluşları veya aracı kurumlar öne çıkabiliyor.
Borsa İstanbul ayrıca piyasa yapıcı üyeleri ayrı bir sistem üzerinden yayımlıyor ve Pay Piyasası ile Borçlanma Araçları Piyasası gibi farklı alanlarda farklı piyasa yapıcılık düzenlemeleri bulunduğunu belirtiyor.
Peki Bir Banka Neden Piyasa Yapıcı Olabiliyor?
Burada konu toplumsal sınıf meselesine bağlanıyor.
Bir bankanın piyasa yapıcı olabilmesi için yalnızca “büyük bir banka” olması yeterli değil. Sermaye gücü, teknolojik altyapı, işlem kapasitesi, risk yönetimi, insan kaynağı, piyasa tecrübesi ve düzenleyici koşullara uyum gibi unsurlar önem taşıyor. Yani piyasa yapıcılık belirli bir kurumsal kapasite gerektiriyor.
Bu kapasite ise toplumun bütün kesimlerine eşit şekilde dağılmış bir kaynak değil.
Büyük finans kuruluşlarının sahip olduğu teknolojiye, uzman kadrolara, sermayeye ve bilgi ağlarına küçük finans kuruluşlarının veya bireysel yatırımcıların aynı ölçüde erişebilmesi mümkün olmayabilir. Böylece finans piyasalarında “rekabet” varmış gibi görünürken, rekabetin başlangıç koşulları her zaman eşit olmayabilir.
Bu durum sınıf açısından düşündürücü. Yüksek gelirli ve varlıklı kesimler finansal piyasalara doğrudan veya dolaylı olarak daha fazla erişebilirken, düşük gelirli kesimler çoğu zaman temel bankacılık hizmetlerine erişim konusunda bile daha fazla engelle karşılaşabiliyor.
Dünya Bankası’nın Global Findex araştırması finansal hizmetlere erişimde cinsiyet, gelir, istihdam, yaş ve yerleşim yeri gibi faktörler arasındaki farklılıkları izliyor. 2025 Global Findex çalışması yaklaşık 148 bin yetişkinle ve 141 ekonomide gerçekleştirilen araştırmaya dayanıyor; veriler kadınlar, gelir grupları, işgücüne katılım ve kırsal-kentsel ayrımlar üzerinden de inceleniyor.
Bu nedenle piyasa yapıcılık gibi üst düzey finansal görevleri yalnızca “finans uzmanlarının işi” olarak görmek yerine, finans sisteminin toplumdaki kaynak dağılımıyla ilişkisini de sorgulamak gerekiyor.
Kadınlar Açısından Finansal Sistem Neden Farklı Deneyimler Üretebilir?
Burada özellikle dikkatli olmak gerekiyor. Bütün kadınların finansal piyasaları aynı şekilde deneyimlediğini söylemek doğru olmaz. Eğitim düzeyi yüksek, finans sektöründe çalışan bir kadın ile düşük gelirli, kayıt dışı çalışan veya finansal hizmetlere erişimi sınırlı bir kadın aynı koşullarda değil.
Fakat sosyal yapıların etkisini tamamen göz ardı etmek de mümkün değil.
Dünya Bankası araştırmaları, kadınların finansal hizmetlere erişiminde cinsiyetin hâlâ anlamlı bir faktör olduğunu gösteriyor. Global Findex 2021 verilerine göre dünya genelinde erkeklerin yüzde 78’inin, kadınların ise yüzde 74’ünün hesabı vardı. Gelişmekte olan ekonomilerde fark daha büyüktü: erkeklerde yüzde 74, kadınlarda yüzde 68.
Daha güncel Global Findex 2025 verileri ise önemli bir ilerleme olduğunu gösteriyor. Düşük ve orta gelirli ekonomilerde 2024 itibarıyla kadınların yüzde 73’ünün finansal hesabı bulunuyor. Ancak dünya genelinde yaklaşık 700 milyon kadının hâlâ finansal hesabının olmadığı belirtiliyor.
Bu rakamları piyasa yapıcılık kavramıyla yan yana koyduğumuzda ilginç bir çelişki ortaya çıkıyor.
Finansal sistemin en üst katmanlarında çok gelişmiş piyasa mekanizmaları bulunurken, toplumun bazı kesimleri hâlâ finansal sisteme giriş kapısında bekliyor.
Kadınların bu tür yapısal etkileri deneyimleme biçimi de kişiden kişiye değişiyor. Kimi kadınlar finans sektöründe yönetici olarak karar mekanizmalarının içinde yer alırken kimi kadınlar kendi adına banka hesabı açma, krediye erişme, teminat gösterme veya finansal teknoloji kullanma gibi çok daha temel sorunlarla karşılaşabiliyor.
Dünya Bankası, kadınların finansal kapsayıcılığının önündeki engeller arasında mülkiyet ve miras haklarındaki eşitsizlikleri, teminat gereksinimlerini, teknolojiye erişim eksikliğini ve finans sektöründe karar alma pozisyonlarında kadınların yetersiz temsilini de sayıyor.
Bu nedenle “kadınlar finansla ilgilenmiyor” gibi bireysel davranışlara odaklanan açıklamalar bazen sorunun yapısal tarafını görünmez hâle getirebilir.
Erkeklerin Deneyimi de Tek Bir Kalıba Sığmıyor
Erkekler açısından da aynı özeni göstermek gerekiyor. “Erkekler finans sisteminin avantajlarından yararlanıyor” şeklindeki genelleme, düşük gelirli erkeklerin, işsiz erkeklerin, genç erkeklerin veya finansal sisteme erişimi sınırlı erkeklerin deneyimlerini görmezden gelebilir.
Ancak toplumsal normların bazı erkekleri de belirli davranışlara ittiği bir gerçek.
Örneğin erkeklerden ekonomik olarak güçlü, risk almaktan çekinmeyen ve ailesinin finansal yükünü taşıyan kişiler olmaları beklenebiliyor. Böyle bir kültürel beklenti, bazı erkekleri yüksek borçlanmaya veya finansal risk almaya yöneltebilir. Dolayısıyla toplumsal cinsiyet yalnızca kadınların yaşadığı dezavantajları açıklayan bir kavram değildir; erkeklerin ekonomik davranışlarını şekillendiren beklentileri de anlamamızı sağlar.
Burada çözüm odaklı yaklaşım özellikle değerli olabilir. Finans sektöründe çalışan erkeklerin, karar mekanizmalarında sahip oldukları konumu “kişisel başarı” olarak görmek yerine kurumlarının kapsayıcılığını geliştirmek için kullanması önemli bir adım olabilir.
Fakat bunu “erkekler çözüm üretmeli, kadınlar sorunları anlatmalı” gibi yeni bir kalıba dönüştürmek de doğru olmaz. Kadınlar da çözüm üretir, erkekler de yapısal engeller yaşayabilir. Asıl mesele bireylerin cinsiyetinden çok, karar verme gücünün nasıl dağıldığını tartışabilmek.