Cicek
Yeni Üye
Piaget Nesne Sürekliliği Ne Zaman Kazanılır? Bebeklerin Görünmeyen Nesneleri Aramaya Başlaması
Piaget'e Göre Nesne Sürekliliği Ne Zaman Kazanılır?
Bebeklerin önünde çok basit görünen ama aslında bilişsel gelişim açısından oldukça ilginç bir an vardır: Elinizde tuttuğunuz oyuncağı bir battaniyenin altına saklarsınız ve bebek oyuncağı aramaya başlar. Birkaç ay önce aynı oyuncağı ortadan kaldırdığınızda hiçbir tepki vermeyen çocuk, artık sanki “Oyuncak görünmüyor ama hâlâ orada” diye düşünüyormuş gibi davranır. İşte psikolojide bu beceriye nesne sürekliliği (object permanence) denir.
Peki Piaget'e göre bu beceri tam olarak ne zaman kazanılıyor? Kısa cevap, yaklaşık 8-12 ay arasında belirginleştiği yönündedir. Ancak konuya biraz daha yakından bakınca bunun tek bir günde kazanılan, “8. ayda başladı ve tamamlandı” şeklinde bir beceri olmadığını görüyoruz.
Jean Piaget'nin bilişsel gelişim kuramında bebeklik dönemi “duyusal-motor dönem” olarak adlandırılır ve yaklaşık doğumdan 2 yaşa kadar sürer. Piaget bu dönemi altı aşamaya ayırmıştır. Nesne sürekliliğinin özellikle 4. alt evrede, yani yaklaşık 8-12 ay arasında, belirgin biçimde ortaya çıktığı kabul edilir. OpenStax'ın Piaget kuramını özetleyen gelişim psikolojisi kaynağında da nesne sürekliliğinin gelişimi 8-12 aylık “ikincil döngüsel tepkilerin koordinasyonu” dönemine yerleştiriliyor.
Fakat burada önemli bir ayrıntı var: “Nesne sürekliliği 8. ayda kazanılır” demek günümüz araştırmaları açısından fazla kesin bir ifade olur.
Nesne Sürekliliği Tam Olarak Ne Demek?
Nesne sürekliliği, en basit tanımıyla, bir nesnenin görülmediğinde de var olmaya devam ettiğini anlayabilmektir. Amerikan Psikoloji Birliği'nin (APA) tanımında da nesne sürekliliği, nesnelerin doğrudan algılanmadıkları durumda bile varlıklarını sürdürdüklerinin bilinmesi olarak açıklanıyor.
Örneğin 5 aylık bir bebeğin önünde sevdiği bir çıngırağı düşünelim. Oyuncağı bebeğin görüş alanından çıkarıyoruz. Bebek oyuncağın arkasından bakmıyor veya onu aramıyorsa bu mutlaka “oyuncağın artık var olmadığını düşünüyor” anlamına gelmez. Görsel dikkat, motor beceriler ve hafıza gibi başka faktörler de devreye girer.
Daha ileri bir aşamada ise bebek oyuncağı aramak için elini uzatır, örtüyü kaldırır veya oyuncağın en son bulunduğu yere yönelir. Burada artık görünmeyen nesnenin zihinsel olarak temsil edildiğine dair daha güçlü bir davranışsal kanıt ortaya çıkar.
Günlük yaşamda bunun en eğlenceli örneği ce-ee (peek-a-boo) oyunudur. Anne veya baba yüzünü elleriyle kapatır, ardından açar. Bir süre sonra bebek sadece oyunu izlemekle kalmaz; yetişkinin yüzünü ellerin arkasında beklemeye, elleri çekmeye veya yeniden ortaya çıkacağını tahmin etmeye başlayabilir.
Piaget'nin 8-12 Ay Aralığı Neden Önemli?
Piaget'nin yaklaşımında gelişim, çocuğun çevresiyle aktif olarak etkileşim kurması üzerinden ilerler. Bebek yalnızca çevreyi seyretmez; nesnelere uzanır, onları tutar, düşürür, tekrar alır, birbirine vurur ve farklı sonuçları deneyimler.
8-12 ay civarında bebek artık daha amaçlı davranışlar göstermeye başlar. Örneğin elindeki topu masanın altına attığında topu tekrar almak için eğilebilir. Oyuncak bir örtünün altına saklandığında örtüyü kaldırabilir.
Bu nedenle nesne sürekliliğini yalnızca “oyuncağı hatırlamak” şeklinde düşünmemek gerekiyor. Burada üç farklı beceri birbirine bağlanıyor:
- Nesnenin varlığını zihinsel olarak sürdürebilmek,
- Nesnenin nerede olabileceğini tahmin edebilmek,
- Bu bilgiyi kullanarak fiziksel olarak nesneyi arayabilmek.
Özellikle üçüncü madde önemli. Çünkü bir bebeğin nesnenin var olduğunu anlamasıyla, onu doğru yerde bulması aynı bilişsel başarı değildir.
Günümüz Araştırmaları Piaget'nin Tarihini Değiştirdi mi?
Burada konu oldukça ilginçleşiyor.
1986'da gelişim psikoloğu Renée Baillargeon, 6 ve 8 aylık bebeklerle yaptığı araştırmada, bebeklerin görünmeyen nesnelerin varlığı ve hareketi hakkında Piaget'nin klasik görevlerinin düşündürdüğünden daha erken bazı bilgiler gösterebildiğini inceledi. Araştırmada bebeklere bir ekranın arkasından hareket eden oyuncak araba gibi olaylar gösterildi ve bebeklerin beklenmedik olaylara verdikleri bakış tepkileri ölçüldü. Çalışmanın temel sorusu, bebeğin görmediği bir nesnenin varlığını ve konumunu zihinsel olarak temsil edip edemediğiydi.
Bu tür çalışmaların önemi şu: Bir bebeğin bir nesneyi aktif biçimde aramaması, o nesnenin varlığını anlamadığı anlamına gelmeyebilir.
Belki bebeğin motor becerisi henüz yeterli değildir. Belki nesneyi aramak için gerekli el-göz koordinasyonu gelişmemiştir. Belki deney görevi bebeğin doğal davranışını ortaya çıkarmıyordur.
Bu nedenle modern gelişim psikolojisi, Piaget'nin temel fikrini tamamen çöpe atmak yerine, bilişsel gelişimin düşündüğümüzden daha erken bazı bileşenler gösterebildiğini ortaya koymuştur.
APA da bu ayrımı açıkça yansıtıyor: Yaklaşık 8 aylık dönemde örtülmüş nesneyi bulma, yaklaşık 12 ayda A-olmayan-B görevinde nesneyi doğru yeni konumda bulma ve yaklaşık 18 ay civarında görünmeyen yer değiştirmeyi takip etme gibi daha karmaşık aşamalardan söz ediyor. Ayrıca erişme davranışına dayanmayan deneylerin, bebeklerde bazı nesne sürekliliği bilgilerinin daha erken görülebildiğini belirtiyor.
A-olmayan-B Hatası Nedir ve Neden Önemlidir?
Piaget'nin çalışmalarında meşhur bir başka durum A-olmayan-B hatasıdır.
Örneğin bir oyuncak sürekli olarak A noktasındaki kutunun altına saklanıyor. Bebek birkaç kez oyuncağı orada buluyor. Sonra yetişkin bebeğin gözü önünde oyuncağı B noktasına, yani başka bir yere saklıyor.
Daha gelişmiş bir bebek B'yi arar. Ancak daha küçük bebek, oyuncağın artık B'de olduğunu görmüş olsa bile tekrar A noktasına uzanabilir.
Bu oldukça şaşırtıcı bir durumdur. Çünkü çocuk oyuncağın varlığını biliyor gibi görünür ama yer bilgisini esnek biçimde güncellemekte zorlanır.
Buradan önemli bir sonuç çıkıyor: Bilişsel gelişim “var mı/yok mu?” şeklinde çalışan bir düğme değildir. Çocuk önce nesnenin varlığını temsil edebilir, daha sonra yerini takip edebilir, daha sonra da nesnenin daha karmaşık biçimde yer değiştirmesini zihinsel olarak izleyebilir.
Dolayısıyla “Benim bebeğim 9 aylık ama bazen sakladığım oyuncağı bulamıyor, nesne sürekliliği kazanmadı mı?” sorusuna yalnızca yaş üzerinden cevap vermek doğru olmaz.
Gerçek Hayatta 9 Aylık Bir Bebekte Nasıl Görünür?
CDC'nin 9 aylık bebekler için güncel gelişim ölçütlerinden biri oldukça doğrudan biçimde nesne sürekliliğiyle ilişkilidir: Bebek, görüş alanından düşen nesneleri arar. CDC bunu bilişsel gelişim alanında 9 ay civarında çoğu çocuğun yapabildiği davranışlardan biri olarak listeliyor.
Buradaki “çoğu” kelimesi önemli. CDC'nin gelişimsel dönüm noktaları, çocukların %75 veya daha fazlasının belirli bir yaşta yapabildiği davranışlar olarak tanımlanıyor. Yani 9 aylık bir bebeğin bu davranışı göstermesi gelişim açısından beklenen bir durumdur; fakat bunun tam olarak 9 aylık doğum gününde ortaya çıkması beklenmez.
Mesela bebeğiniz elindeki kaşığı yere atıyor. Kaşık gözden kayboluyor. Birkaç saniye sonra bebek yere bakıyor, eğiliyor veya kaşığı aramak için elini uzatıyorsa burada çok gündelik bir bilişsel gelişim örneği görüyorsunuz.
Daha önce bu hareket “kaşık düştü ve artık yok” gibi sonuçlanabilirken, şimdi “Kaşık görünmüyor ama muhtemelen yerde” şeklinde davranış ortaya çıkıyor.
Piaget'e Göre Nesne Sürekliliği Ne Zaman Kazanılır?
Bebeklerin önünde çok basit görünen ama aslında bilişsel gelişim açısından oldukça ilginç bir an vardır: Elinizde tuttuğunuz oyuncağı bir battaniyenin altına saklarsınız ve bebek oyuncağı aramaya başlar. Birkaç ay önce aynı oyuncağı ortadan kaldırdığınızda hiçbir tepki vermeyen çocuk, artık sanki “Oyuncak görünmüyor ama hâlâ orada” diye düşünüyormuş gibi davranır. İşte psikolojide bu beceriye nesne sürekliliği (object permanence) denir.
Peki Piaget'e göre bu beceri tam olarak ne zaman kazanılıyor? Kısa cevap, yaklaşık 8-12 ay arasında belirginleştiği yönündedir. Ancak konuya biraz daha yakından bakınca bunun tek bir günde kazanılan, “8. ayda başladı ve tamamlandı” şeklinde bir beceri olmadığını görüyoruz.
Jean Piaget'nin bilişsel gelişim kuramında bebeklik dönemi “duyusal-motor dönem” olarak adlandırılır ve yaklaşık doğumdan 2 yaşa kadar sürer. Piaget bu dönemi altı aşamaya ayırmıştır. Nesne sürekliliğinin özellikle 4. alt evrede, yani yaklaşık 8-12 ay arasında, belirgin biçimde ortaya çıktığı kabul edilir. OpenStax'ın Piaget kuramını özetleyen gelişim psikolojisi kaynağında da nesne sürekliliğinin gelişimi 8-12 aylık “ikincil döngüsel tepkilerin koordinasyonu” dönemine yerleştiriliyor.
Fakat burada önemli bir ayrıntı var: “Nesne sürekliliği 8. ayda kazanılır” demek günümüz araştırmaları açısından fazla kesin bir ifade olur.
Nesne Sürekliliği Tam Olarak Ne Demek?
Nesne sürekliliği, en basit tanımıyla, bir nesnenin görülmediğinde de var olmaya devam ettiğini anlayabilmektir. Amerikan Psikoloji Birliği'nin (APA) tanımında da nesne sürekliliği, nesnelerin doğrudan algılanmadıkları durumda bile varlıklarını sürdürdüklerinin bilinmesi olarak açıklanıyor.
Örneğin 5 aylık bir bebeğin önünde sevdiği bir çıngırağı düşünelim. Oyuncağı bebeğin görüş alanından çıkarıyoruz. Bebek oyuncağın arkasından bakmıyor veya onu aramıyorsa bu mutlaka “oyuncağın artık var olmadığını düşünüyor” anlamına gelmez. Görsel dikkat, motor beceriler ve hafıza gibi başka faktörler de devreye girer.
Daha ileri bir aşamada ise bebek oyuncağı aramak için elini uzatır, örtüyü kaldırır veya oyuncağın en son bulunduğu yere yönelir. Burada artık görünmeyen nesnenin zihinsel olarak temsil edildiğine dair daha güçlü bir davranışsal kanıt ortaya çıkar.
Günlük yaşamda bunun en eğlenceli örneği ce-ee (peek-a-boo) oyunudur. Anne veya baba yüzünü elleriyle kapatır, ardından açar. Bir süre sonra bebek sadece oyunu izlemekle kalmaz; yetişkinin yüzünü ellerin arkasında beklemeye, elleri çekmeye veya yeniden ortaya çıkacağını tahmin etmeye başlayabilir.
Piaget'nin 8-12 Ay Aralığı Neden Önemli?
Piaget'nin yaklaşımında gelişim, çocuğun çevresiyle aktif olarak etkileşim kurması üzerinden ilerler. Bebek yalnızca çevreyi seyretmez; nesnelere uzanır, onları tutar, düşürür, tekrar alır, birbirine vurur ve farklı sonuçları deneyimler.
8-12 ay civarında bebek artık daha amaçlı davranışlar göstermeye başlar. Örneğin elindeki topu masanın altına attığında topu tekrar almak için eğilebilir. Oyuncak bir örtünün altına saklandığında örtüyü kaldırabilir.
Bu nedenle nesne sürekliliğini yalnızca “oyuncağı hatırlamak” şeklinde düşünmemek gerekiyor. Burada üç farklı beceri birbirine bağlanıyor:
- Nesnenin varlığını zihinsel olarak sürdürebilmek,
- Nesnenin nerede olabileceğini tahmin edebilmek,
- Bu bilgiyi kullanarak fiziksel olarak nesneyi arayabilmek.
Özellikle üçüncü madde önemli. Çünkü bir bebeğin nesnenin var olduğunu anlamasıyla, onu doğru yerde bulması aynı bilişsel başarı değildir.
Günümüz Araştırmaları Piaget'nin Tarihini Değiştirdi mi?
Burada konu oldukça ilginçleşiyor.
1986'da gelişim psikoloğu Renée Baillargeon, 6 ve 8 aylık bebeklerle yaptığı araştırmada, bebeklerin görünmeyen nesnelerin varlığı ve hareketi hakkında Piaget'nin klasik görevlerinin düşündürdüğünden daha erken bazı bilgiler gösterebildiğini inceledi. Araştırmada bebeklere bir ekranın arkasından hareket eden oyuncak araba gibi olaylar gösterildi ve bebeklerin beklenmedik olaylara verdikleri bakış tepkileri ölçüldü. Çalışmanın temel sorusu, bebeğin görmediği bir nesnenin varlığını ve konumunu zihinsel olarak temsil edip edemediğiydi.
Bu tür çalışmaların önemi şu: Bir bebeğin bir nesneyi aktif biçimde aramaması, o nesnenin varlığını anlamadığı anlamına gelmeyebilir.
Belki bebeğin motor becerisi henüz yeterli değildir. Belki nesneyi aramak için gerekli el-göz koordinasyonu gelişmemiştir. Belki deney görevi bebeğin doğal davranışını ortaya çıkarmıyordur.
Bu nedenle modern gelişim psikolojisi, Piaget'nin temel fikrini tamamen çöpe atmak yerine, bilişsel gelişimin düşündüğümüzden daha erken bazı bileşenler gösterebildiğini ortaya koymuştur.
APA da bu ayrımı açıkça yansıtıyor: Yaklaşık 8 aylık dönemde örtülmüş nesneyi bulma, yaklaşık 12 ayda A-olmayan-B görevinde nesneyi doğru yeni konumda bulma ve yaklaşık 18 ay civarında görünmeyen yer değiştirmeyi takip etme gibi daha karmaşık aşamalardan söz ediyor. Ayrıca erişme davranışına dayanmayan deneylerin, bebeklerde bazı nesne sürekliliği bilgilerinin daha erken görülebildiğini belirtiyor.
A-olmayan-B Hatası Nedir ve Neden Önemlidir?
Piaget'nin çalışmalarında meşhur bir başka durum A-olmayan-B hatasıdır.
Örneğin bir oyuncak sürekli olarak A noktasındaki kutunun altına saklanıyor. Bebek birkaç kez oyuncağı orada buluyor. Sonra yetişkin bebeğin gözü önünde oyuncağı B noktasına, yani başka bir yere saklıyor.
Daha gelişmiş bir bebek B'yi arar. Ancak daha küçük bebek, oyuncağın artık B'de olduğunu görmüş olsa bile tekrar A noktasına uzanabilir.
Bu oldukça şaşırtıcı bir durumdur. Çünkü çocuk oyuncağın varlığını biliyor gibi görünür ama yer bilgisini esnek biçimde güncellemekte zorlanır.
Buradan önemli bir sonuç çıkıyor: Bilişsel gelişim “var mı/yok mu?” şeklinde çalışan bir düğme değildir. Çocuk önce nesnenin varlığını temsil edebilir, daha sonra yerini takip edebilir, daha sonra da nesnenin daha karmaşık biçimde yer değiştirmesini zihinsel olarak izleyebilir.
Dolayısıyla “Benim bebeğim 9 aylık ama bazen sakladığım oyuncağı bulamıyor, nesne sürekliliği kazanmadı mı?” sorusuna yalnızca yaş üzerinden cevap vermek doğru olmaz.
Gerçek Hayatta 9 Aylık Bir Bebekte Nasıl Görünür?
CDC'nin 9 aylık bebekler için güncel gelişim ölçütlerinden biri oldukça doğrudan biçimde nesne sürekliliğiyle ilişkilidir: Bebek, görüş alanından düşen nesneleri arar. CDC bunu bilişsel gelişim alanında 9 ay civarında çoğu çocuğun yapabildiği davranışlardan biri olarak listeliyor.
Buradaki “çoğu” kelimesi önemli. CDC'nin gelişimsel dönüm noktaları, çocukların %75 veya daha fazlasının belirli bir yaşta yapabildiği davranışlar olarak tanımlanıyor. Yani 9 aylık bir bebeğin bu davranışı göstermesi gelişim açısından beklenen bir durumdur; fakat bunun tam olarak 9 aylık doğum gününde ortaya çıkması beklenmez.
Mesela bebeğiniz elindeki kaşığı yere atıyor. Kaşık gözden kayboluyor. Birkaç saniye sonra bebek yere bakıyor, eğiliyor veya kaşığı aramak için elini uzatıyorsa burada çok gündelik bir bilişsel gelişim örneği görüyorsunuz.
Daha önce bu hareket “kaşık düştü ve artık yok” gibi sonuçlanabilirken, şimdi “Kaşık görünmüyor ama muhtemelen yerde” şeklinde davranış ortaya çıkıyor.